PİYASA EKONOMİSİNİN TANIMI

I.PİYASA EKONOMİSİNİN TANIMI VE İŞLEYİŞİ

1.1. PİYASA EKONOMİSİNİN TANIMI

Piyasa, dar anlamda; alıcıların ve satıcıların mallarının fiyatlarını ve miktarlarını karşılıklı olarak belirledikleri fiziki bir mekan, telefon ve bilgisayarlarla yönetilen bir organizasyondur. Geniş anlamda; arz ve talebin karşılaştığı sınırsız ortamdır. Piyasa ekonomisi ise ekonomik faaliyetlerin tamamının toplumsal müdahalelerden bağımsız olan piyasalarda gerçekleştirildiği bir ekonomidir. Bu ekonomik sistemde neyin, nasıl, ne kadar, kim tarafından ve kim için üretildiği gibi sorular ilk olarak piyasadaki arz ve talep tarafından belirlenir[1]. Piyasa ekonomisinde firmalar satın alırken ve çıktı satarken kar motifi ile hareket ederler. Tüketiciler ise ihtiyaçlarını giderecek malları satın alırken fayda maksimizasyonu güdüsü ile hareket ederler.

Üretimin amacı tüketici ihtiyaçlarının karşılanmasıdır. Bunun için de üreticiler en kãrlı, başka bir ifadeyle tüketicilerin en fazla tercih ettikleri alanlara yönelirler. Tüketicilerin tercihlerini yansıtan faktör ise piyasa fiyatıdır.

Piyasa ekonomisinin tam karşıtı merkezi planlı ekonomilerdir. Piyasa ekonomisinde özel mülkiyet ve serbest girişim hakkı bulunmasına rağmen, merkezi planlı ekonomilerde fiyat mekanizması, özel mülkiyet ve serbest girişim hakkı bulunmaz ve tüm ekonomik kararlar merkezi plan otoriteleri tarafından alınır.

Tarih boyunca ekonomi, biri tam serbestlik, diğeri tam merkeziyetçilik olmak üzere iki kutup arasında gidip gelmiştir. Ekonomi tam serbestlik kutbuna yaklaştıkça piyasa, tam merkeziyetçilik kutbuna yaklaştıkça planlı ekonomi güçlenir.

Burada devletin ekonomiye müdahalesi azaldıkça piyasa, arttıkça planlı ekonominin hakimiyeti söz konusudur. Bu kutuplaşmanın ortasında ise, piyasa ekonomisi ile planlı ekonomi birlikte yer alır.

Piyasa ekonomisi ile planlı ekonomi karşılaştırılacak olunursa; merkezi planlamada üretim, tüketim, tasarruf, yatırım, ücret ve fiyat kararları bir merkezden alınır. Piyasa ekonomisinde ise bu kararlar, arz ve talep edenlerin karşılıklı etkileşimi ile alınır. Merkezi planlamada merkezin izni olmadıkça faktörler akışkan, fiyatlar ise değişken değildir. Oysa, piyasa ekonomisinde faktör ve mal sahipleri en yüksek geliri elde edecekleri piyasaları arayıp bulmakta serbesttirler. Piyasa ekonomisinde piyasa güçleri ve devlet birlikleri olabilir. Burada devlet piyasanın üretim yapabildiği ve başarılı olduğu alanlarda faaliyette bulunmamalı, adalet, savunma ve emniyet hizmetleri gibi kar amacı olmayan kamu mal ve hizmetleri üretmelidir.